დღევანდელ საქართველოში ერთი მეტად უცნაური და, ამავე დროს, საგანგაშო მოვლენა შეიმჩნევა: საჯარო პირები, პოლიტიკოსები, ჟურნალისტები, ექსპერტებად წოდებული ადამიანები და ზოგჯერ გადაწყვეტილების მიმღები უმაღლესი თანამდებობის პირებიც კი ერთმანეთისგან ვერ არჩევენ პოლიტიკური და ტექნიკური შინაარსის ტერმინებს.
ერთი შეხედვით, შეიძლება ვინმემ ეს უმნიშვნელო ენობრივ უზუსტობად მიიჩნიოს. მაგრამ ნუ მოვიტყუებთ თავს! პრობლემა გაცილებით ღრმაა და გაცილებით სახიფათო.
როდესაც ადამიანი სიტყვებს ვერ არჩევს, ეს შეიძლება ენის უცოდინრობა იყოს; როდესაც ცნებებს ვერ არჩევს, ეს უკვე აზროვნების პრობლემაა;
ხოლო როდესაც ასეთ მდგომარეობაში სახელმწიფო გადაწყვეტილებებს იღებს, ეს სახელმწიფოებრივი პრობლემაა!
მაგრამ, როგორც ჩანს, ზოგიერთისთვის გაცილებით ადვილია 2004 წლიდან ბატონ კახა ლომაიას (განათლების მინისტრი 2004-2008) მიერ დაწყებული და თუთიყუშის როლში არაკვალიფიციური ჟურნალისტების მიერ მასმედიიდან დამკვიდრებული არასწორი პრაქტიკის გამეორება, ვიდრე ქართული ენათმეცნიერების კორიფის, აკადემიკოს არნოლდ ჩიქობავას ღვაწლის ცოდნა.
როცა სახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის ტერმინს არასწორად იყენებ, მხოლოდ სიტყვას კი არ ამახინჯებ – შეიძლება თვითონ სახელმწიფოებრივი მოვლენის არსიც დაამახინჯო!
ხშირად ვერ არჩევენ, რასთან გაქვს საქმე უსაფრთხოების ტექნიკურ რისკთან თუ უშიშროების პოლიტიკურ გამოწვევასთან. განსაკუთრებით საგანგაშოა, როდესაც ერთმანეთისგან პოლიტიკურ და ტექნიკურ ცნებებს ვერ ასხვავებენ არა მხოლოდ რიგითი მოქალაქეები, არამედ ჟურნალისტები, პოლიტიკოსები, სახელმწიფო მოხელეები და გადაწყვეტილების მიმღები პირები.
1. პოლიტიკური და ტექნიკური ტერმინების აღრევა – ცნებითი აზროვნების პრობლემა
პოლიტიკური და ტექნიკური ტერმინები სხვადასხვა შინაარსის, დანიშნულებისა და ფუნქციის მატარებელია და სხვადასხვა სააზროვნო სისტემას ეკუთვნის. მათი აღრევა მხოლოდ ლექსიკური შეცდომა არ არის – ეს ნიშნავს, რომ ადამიანს არ აქვს სათანადოდ გააზრებული ის მოვლენა, რომელზეც მსჯელობს და ვერ ახერხებს თვისებრივად განსხვავებული მოვლენების ბუნების ერთმანეთისგან გამიჯვნას.
ამის ნათელი მაგალითია ტერმინების – „უშიშროებისა“ და „უსაფრთხოების“ – აღრევა. ისინი ერთი და იმავე მოვლენის ორი სახელწოდება კი არ არის, არამედ თვისებრივად განსხვავებულ მოვლენებს გამოხატავს.
1. „უშიშროება“ (Security) – პოლიტიკური და სტრატეგიული კატეგორიაა. იგი გულისხმობს ეროვნული უშიშროების უზრუნველყოფას, სახელმწიფოს, საზოგადოების ან პიროვნების დაცვას განზრახი, მიზანმიმართული საფრთხეებისა და მტრული ქმედებებისგან. ეს არის სფერო, რომელშიც არსებობს კონკრეტული მოწინააღმდეგე, საფრთხის სუბიექტი ან მტრული ძალა და რომელიც მოიცავს სოციალურ-პოლიტიკურ პროცესებსა და მათთან დაკავშირებულ მიმართულებებს: სამხედრო უშიშროებას, ინფორმაციულ უშიშროებას, ეკონომიკურ უშიშროებას, პოლიტიკურ უშიშროებას და ა. შ.
2. „უსაფრთხოება“ (Safety) – ტექნიკურ-ოპერაციული კატეგორიაა. იგი გულისხმობს კონკრეტული საქმიანობის, პროცესის, გარემოსა თუ ობიექტის უსაფრთხო პირობების ტექნიკურ უზრუნველყოფას. მისი შინაარსი უკავშირდება ბუნებრივ, ტექნოგენურ ან გაუფრთხილებლობით გამოწვეულ რისკებს, რომელთა პრევენცია ანუ რისკების თავიდან აცილება საინჟინრო-ტექნიკური, ორგანიზაციული თუ სანიტარიულ-ჰიგიენური ღონისძიებებით ხორციელდება.
1932 წელს საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში გეოლოგების მიერ რუსული ენიდან გადმოქართულებული ტექნიკური ტერმინი „უსაფრთხოება“ აღნიშნავს დაცულობას შემთხვევითი ან ტექნიკური ხასიათის საფრთხეებისგან, მაგალითად: ტექნიკური გაუმართაობა, ხანძარი, საგზაო ინციდენტი. ამ შემთხვევაში არ არსებობს მიზანმიმართული მოწინააღმდეგე – არსებობს რისკფაქტორი, რომლის თავიდან აცილება ან შემცირება შესაბამისი პრევენციული ღონისძიებებით არის შესაძლებელი. სწორედ ამ კატეგორიას განეკუთვნება სახანძრო უსაფრთხოება, საგზაო უსაფრთხოება, შრომის უსაფრთხოება და ა. შ.
ამრიგად, განსხვავება პრინციპულია: „უშიშროება“ პოლიტიკური და სტრატეგიული კატეგორიაა, რომელიც უკავშირდება განზრახ, მიზანმიმართულ საფრთხეებსა და მტრულ ქმედებებს, ხოლო „უსაფრთხოება“ ტექნიკურ-ოპერაციული კატეგორიაა და გულისხმობს ბუნებრივი, ტექნოგენური თუ შემთხვევითი რისკებით გამოწვეული საფრთხეების პრევენციასა და მათგან დაცვას. ვინაიდან ქართულ ენაში ამ უკანასკნელი ცნების გამოსახატავად შესაბამისი სპეციალური ტერმინი არ არსებობდა, ხოლო „უშიშროება“ თავისი შინაარსითა და მნიშვნელობით მას არ შეესაბამებოდა, 1932 წელს შეიქმნა ახალი, ხელოვნური ტერმინი – „უსაფრთხოება“, ხოლო მის ქართულ სამეცნიერო-ტექნიკურ ლექსიკაში დასამკვიდრებლად პირველად შეტანილი იქნა 1957 წელს გამოცემულ ლექსიკონში „ტექნიკური ტერმინოლოგია“.
2. თვისებრივად განსხვავებულ ამ ორ მოვლენას მავანი ვერ ასხვავებს?!
აქედან გამომდინარე, სახელმწიფოებრივ და პოლიტიკურ დისკურსში „ეროვნული უშიშროების“ ნაცვლად ტერმინ „ეროვნული უსაფრთხოების“ გამოყენება ცნებითი შეცდომაა. საჯარო პირებმა, პოლიტიკოსებმა, ჟურნალისტებმა და ექსპერტებმა უნდა იცოდნენ ამ ორი კატეგორიის არსებითი განსხვავება და ტერმინები მათი რეალური შინაარსის შესაბამისად გამოიყენონ.
სწორია: ეროვნული უშიშროება, სახელმწიფო უშიშროება, საერთაშორისო უშიშროება, პოლიტიკური უშიშროება, სამხედრო უშიშროება, ინფორმაციული უშიშროება და ა. შ.
არასწორია: ეროვნული უსაფრთხოება, სახელმწიფო უსაფრთხოება, საერთაშორისო უსაფრთხოება, პოლიტიკური უსაფრთხოება, სამხედრო უსაფრთხოება, ინფორმაციული უსაფრთხოება და ა. შ.
სწორია: საგზაო უსაფრთხოება, სახანძრო უსაფრთხოება, შრომის უსაფრთხოება, პროფესიული უსაფრთხოება, ფრენის უსაფრთხოება და ა. შ.
არასწორია: საგზაო უშიშროება, სახანძრო უშიშროება, შრომის უშიშროება, პროფესიული უშიშროება, ფრენის უშიშროება და ა. შ.
ეს განსხვავება ახირება არ არის. მას აქვს ცნებითი, ისტორიული და დარგობრივი საფუძველი.
ამრიგად, ამ ტერმინების აღრევა ნიშნავს არა უბრალოდ სიტყვების არასწორად გამოყენებას, არამედ პოლიტიკური მოვლენის ტექნიკურში აღრევას და, შესაბამისად, თვითონ მოვლენის ბუნების გაუგებრობას.
პოლიტიკური პრობლემა ტექნიკური ღონისძიებით ვერ გადაწყდება, ისევე როგორც ტექნიკური გაუმართაობა პოლიტიკური ლოზუნგით ვერ გამოსწორდება.
3. განათლებას მართავენ, მაგრამ ცნებებს ვერ არჩევენ!
ქვეყანაში არსებული კვალიფიკაციებისა და სასწავლო მიმართულებების მარეგულირებელი ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დოკუმენტია მინისტრის ბრძანება „ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩოსა და სწავლის სფეროების კლასიფიკატორის დამტკიცების შესახებ“. მისი ძირითადი დანიშნულებაა საქართველოს განათლების სისტემის ევროპულ და საერთაშორისო სტანდარტებთან თავსებადობის უზრუნველყოფა.
აღნიშნულ კლასიფიკატორში ტერმინი „უსაფრთხოება“ მართებულად არის გამოყენებული ტექნიკური და პრაქტიკული საქმიანობის შინაარსის შესაბამის კონტექსტში. მაგალითად: კოდი 0712.3.1 – „შრომის უსაფრთხოებისა და გარემოსდაცვითი ტექნოლოგიები“; კოდი 0712 – „გარემოს დაცვის ტექნოლოგია“; კოდი 1022.1.1 – „პროფესიული უსაფრთხოება“; კოდი 103 – „უსაფრთხოების უზრუნველყოფის მომსახურებები“.
მაგრამ, განა დღესავით ნათელი არ არის, რომ სოციალური მეცნიერებების სფერო (კლასიფიკატორის ფართო სფერო 03 – „სოციალური მეცნიერებები, ჟურნალისტიკა და ინფორმაცია“) არსებითად განსხვავდება ისეთი ფართო სფეროებისგან, როგორიცაა ინჟინერია, წარმოება და მშენებლობა (კოდი 07) და მომსახურებები (კოდი 10)? განსხვავებულია არა მხოლოდ ამ სფეროების შინაარსი და კვლევის საგანი, არამედ მათში გამოყენებული ტერმინოლოგიური კონტექსტიც.
მიუხედავად ამისა, მინისტრის ბრძანებით დამტკიცებულ კლასიფიკატორში სოციალური მეცნიერებების დეტალური სფეროს გრაფაში შავით თეთრზე ვკითხულობთ: „0312.2.2 — ეროვნული უსაფრთხოების კვლევები (National Security Studies)“. ამასთან, ინგლისურენოვანი დასახელების ქართულად გადმოტანისას ტერმინი Security ამჯერად რატომღაც „უსაფრთხოებად“ არის თარგმნილი და არა „უშიშროებად“.
გამოდის, რომ ყველა სფეროში ერთი და იმავე ტერმინის – „უსაფრთხოების“ – გამოყენება აუცილებელ პრინციპად მიიჩნიეს, მიუხედავად იმისა, რომ ინგლისურენოვანი კლასიფიკატორი თავად იძლევა შესაბამისი ცნებითი განსხვავების შენარჩუნების შესაძლებლობას. ნუთუ განათლების სისტემაშიც რუსული ტერმინოლოგიური გავლენის ინერცია უნდა გაგრძელდეს და უგულებელვყოთ ქართული აკადემიური ტრადიცია, რომელიც 2004 წლამდე სათანადოდ განასხვავებდა ამ ცნებებს?
ნუთუ განათლების სფეროს გადაწყვეტილების მიმღები პირებიც ვერ არჩევენ აკადემიურ და ტექნიკურ ტერმინებს? ნუთუ ძნელია იმის გააზრება, რომ „ეროვნული უშიშროება“ თავისი შინაარსითა და არსით გაცილებით ზუსტად გამოხატავს სოციალური და ჰუმანიტარული მეცნიერებების კვლევის საგანსა და მიმართულებას? შესაბამისად, აღნიშნული კლასიფიკატორის 0312.2.2 კოდი უნდა ჩამოყალიბდეს შემდეგი სახით: „უშიშროების კვლევები (Security Studies)“, უფრო სრულყოფილი იქნება თუ ჩაიწერება „ეროვნული უშიშროების კვლევები“.
რაც შეეხება ფართო სფეროს – „მომსახურებები“ (კოდი 10), აქ პროფესიული უსაფრთხოების მიმართულების კვლევითი კომპონენტის ასახვის მიზნით მიზანშეწონილია დაემატოს ახალი კოდი: „1022.1.2 – პროფესიული უსაფრთხოების კვლევები (Occupational Safety Studies)“.
მით უმეტეს, ამგვარი დიფერენცირებული მიდგომის კარგი პრაქტიკა და ხანგრძლივი ტრადიცია არსებობს საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში.
მაგალითად, სტუ-ის სამთო-გეოლოგიურ ფაკულტეტზე ხორციელდება ფართო სფეროს – „მომსახურებები“ (კოდი 10) – შესაბამისი საგანმანათლებლო პროგრამები: „საინჟინრო უსაფრთხოება და საგანგებო სიტუაციების მართვა“ (ბაკალავრიატი და მაგისტრატურა); „პროფესიული უსაფრთხოება და ჯანმრთელობა“ (დოქტორანტურა), რომლის ფარგლებშიც ტარდება კვლევები და გაიცემა პროფესიული უსაფრთხოების დოქტორის ხარისხი.
ამრიგად, უნივერსიტეტი ტერმინ „უსაფრთხოებას“ სრულიად მართებულად იყენებს ტექნიკური და პროფესიული საქმიანობის შესაბამის კონტექსტში, 1932 წლიდან დამკვიდრებული 94-წლიანი ტრადიციის შესაბამისად. ეს არის საკუთარი სასწავლო, სამეცნიერო და პრაქტიკული საქმიანობის სფეროს შესაბამისი ტერმინოლოგიური გამოყენების თვალსაჩინო მაგალითი.
ამავე დროს, საქართველოს ტექნიკურ უნივერსიტეტში არსებული პოლიტიკისა და საერთაშორისო ურთიერთობების აკადემიური დეპარტამენტის (ფართო სფერო 03 – სოციალური მეცნიერებები) მიერ შემუშავებულია სილაბუსები: „ეროვნული უშიშროების სისტემური ინფორმაციული უზრუნველყოფა“ (SOS20711G1-LS) და „ეროვნული უშიშროების საფუძვლები“ (SOS24211G2-LS). აღნიშნული სილაბუსების საფუძველზე მრავალი წლის განმავლობაში იკითხებოდა ლექციები ბიზნესის ინჟინერინგის ფაკულტეტზე, ხოლო ამჟამად შესაბამისი სასწავლო კურსები ისწავლება სამართლისა და საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტზე.
ეს მაგალითები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ ტერმინების დიფერენცირება არც თეორიულად არის შეუძლებელი და არც პრაქტიკულად – განუხორციელებელი. პირიქით, მას აქვს როგორც აკადემიური საფუძველი, ისე საუნივერსიტეტო გამოცდილება.
პრობლემა მხოლოდ ერთი სიტყვის არასწორად შერჩევა არ არის. პრობლემა ცნებითი აზროვნების დეფიციტია, როდესაც განათლების სისტემის მარეგულირებელი დოკუმენტის შემდგენლები ვერ ან არ ითვალისწინებენ განსხვავებას ტექნიკურ-პრაქტიკულ და პოლიტიკურ-სტრატეგიულ კატეგორიებს შორის. განათლების მართვა მხოლოდ ბრძანებებისა და კლასიფიკატორების შედგენას არ ნიშნავს – ის, უპირველესად, ცნებების სწორად გააზრებასა და გამოყენებას მოითხოვს.
4. რუსეთისკენ სრული სვლით?!
1. 2004 წლამდე: ძირძველი ქართული ტერმინი ტრადიციულად თავის ადგილზეა
საქართველოში: ეროვნული უშიშროება – სახანძრო უსაფრთხოება
რუსეთში: Национальная безопасность – Пожарная безопасность
აშშ-ი: National Security – Fire Safety
2. დღეს: რუსული ენიდან გადმოქართულებული ტერმინით – რუსულ ყაიდაზეა
საქართველოში: ეროვნული უსაფრთხოება – სახანძრო უსაფრთხოება
რუსეთში: Национальная безопасность – Пожарная безопасность
აშშ-ი: National Security – Fire Safety
5. ჟურნალისტიკა – მიკროფონი ცოდნის გარეშე
განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაა მედიაში. ჟურნალისტი, რომელსაც არ ესმის იმ საკითხის პროფესიული არსი, რომელზეც მთელი ქვეყნის წინაშე მსჯელობს, მხოლოდ ინფორმაციის გადამცემი აღარ არის – ის შესაძლოა სიყალბის გამავრცელებლად იქცეს. თუ ჟურნალისტი ვერ არჩევს ერთმანეთისგან პოლიტიკურ, სამართლებრივ, ეკონომიკურ და ტექნიკურ ცნებებს, ის უნებლიეთ ავრცელებს მცდარ წარმოდგენებს, რაც საზოგადოებაში ცნებით ქაოსს წარმოშობს.
საზოგადოებას უნდა ჰქონდეს უფლება, თანამდებობის პირებსა და საჯარო სივრცეში მოქმედ ადამიანებს დაუსვას სრულიად ბუნებრივი კითხვები:
- იცით, რაზე საუბრობთ?
- გესმით იმ ტერმინების შინაარსი, რომლებსაც იყენებთ?
- იცით განსხვავება პოლიტიკურ მიზანსა და მისი განხორციელების ტექნიკურ მექანიზმს შორის?
- გაქვთ თუ არა შესაბამისი პროფესიული კომპეტენცია?
- ვინ ამოწმებს თქვენს ცოდნას და ვინ აგებს პასუხს თქვენს არაკომპეტენტურობაზე?
ეს კითხვები შეურაცხყოფა არ არის. ეს საზოგადოებრივი კონტროლის ელემენტარული მოთხოვნაა.
სახელმწიფოებრივი აზროვნება იწყება ცნებების სწორად გააზრებით.
და თუ მათ, ვისაც ქვეყნის მართვა, საზოგადოებისთვის ინფორმაციის მიწოდება და სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილებების მიღება ევალება, ელემენტარული ცნებების გარჩევაც არ შეუძლიათ, მაშინ კითხვა მხოლოდ მათ კომპეტენციას კი არ ეხება – კითხვა უკვე სახელმწიფოს მართვის ხარისხს ეხება.
ქვეყანას მხოლოდ განათლებული ადამიანების დიპლომები კი არ სჭირდება — მას განათლებული ადამიანების აზროვნება სჭირდება!
ჰენრი კუპრაშვილი
სტუ-ის სამართლისა და საერთაშორისო ურთიერთობების ფაკულტეტის პროფესორი, პოლიტიკის მეცნიერებათა დოქტორი, საერთაშორისო ურთიერთობების აკადემიური დოქტორი
ლიტერატურა:
1. კუპრაშვილი, ჰ. 2024. აკადემიურ სასწავლო და სამეცნიერო კვლევებში ზოგიერთი ტერმინის გამოყენების საკითხისათვის. ტერმინოლოგიის საკითხები VI. თბილისი: ი. ჯავახიშვილის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ა. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი, გვ. 97-112. https://terminology.ice.tsu.ge/terminology/article/view/167/170
2. კუპრაშვილი, ჰ. 2022. საქართველოს ეროვნული უშიშროება. მონოგრაფია, მთ. რედ. ი. გაბისონია. რედაქტორები.: ჯ. გაბელია, ჯ. გახოკიძე, ა. გეგეშიძე, ა. გვენეტაძე, ი. კვესელავა, თ. კიკნაძე, თ. ლომინაძე, ნ. ოდიშელიძე, ა. სიჭინავა, გ. სოფაძე, ი. ქართველიშვილი, ნ. ჩიტაძე, მ. ჯიქია. თბილისი: უნივერსალი, 702 გვ.
https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/542770
3. კუპრაშვილი, ჰ. 2026. ინფორმაციული ომები და საერთაშორისო კიბერსივრცე. დამტკიცებულია სახელმძღვანელოდ სტუ-ის სარედაქციო-საგამომცემლო საბჭოს მიერ (26.03.2026, ოქმი #1). თბილისი: საგამომცემლო სახლი „ტექნიკური უნივერსიტეტი“. ISBN 978-9941-528-12-5 https://drive.google.com/file/d/12_tKxtsQVNanz0zLip5zpX-T1YuWqXsv/view
4. ენობრივი ვოლუნტარიზმი: ქართულს გვასწავლიან... https://www.ghn.ge/news/346652-enobrivi-voluntarizmi-kartuls-gvastsavlian
5. სად არის ეროვნული უშიშროების საბჭო? https://www.ghn.ge/news/348040-sad-aris-erovnuli-ushishroebis-sabcho
6. რატომ უნდა იყოს საგანი "ეროვნული უშიშროების საფუძვლები" დიპლომატიური აკადემიის განუყოფელი ნაწილი? https://ghn.ge/news/349653-ratom-unda-iqos-sagani-erovnuli-ushishroebis-safudzvlebi-diplomatiuri-akademiis-ganuqofeli-natsili
საქართველოს პარლამენტი საქართველოს მთავრობა პარლამენტის განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდულ საქმეთა კომიტეტი საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტრო სახელმწიფო ენის დეპარტამენტი • State Language Department სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახური / State Security Service Of Georgia
