როგორ მოხდა ტერმინოლოგიური „ამოძირკვა“?
ჩვენი ძირძველი ქართული აკადემიური ტერმინის, „უშიშროების“, ხელოვნური ჩანაცვლება რუსულიდან გადმოღებული ტექნიკური სიტყვით — „უსაფრთხოება“ — 2004-2008 წლებში დაიწყო. ეს პროცესი, პირობითად, განათლებისა და მეცნიერების ყოფილი მინისტრების, კახა ლომაიასა და გია ნოდიას მმართველობის პერიოდს უკავშირდება.
მანამდე ეს ტერმინები მკაფიოდ იყო გამიჯნული:
• უშიშროება: გამოიყენებოდა სახელმწიფოებრივ კონტექსტში (ეროვნული უშიშროება, სახელმწიფო უშიშროება, გაეროს უშიშროების საბჭო), ასახული იყო კონსტიტუციაშიც.
• უსაფრთხოება: გამოიყენებოდა ტექნიკურ კონტექსტში (სახანძრო უსაფრთხოება, საგზაო უსაფრთხოება, შრომის უსაფრთხოება).
თუმცა, ჰიდროტექნიკისა და სანტექნიკის ფაკულტეტის კურსდამთავრებულმა კახა ლომაიამ და ფილოსოფოსმა გია ნოდიამ, მხოლოდ პიროვნული ანტიპათიის გამო (რადგან ტერმინი „უშიშროება“ მათთვის საბჭოთა „კგბ“-სთან ასოცირდებოდა), ვოლუნტარისტულად, ენის სპეციალისტებთან კონსულტაციის გარეშე, დაიწყეს ამ სიტყვის ამოძირკვა. ენათმეცნიერული თვალსაზრისით, სიტყვის „რეპრესიული“ წარსულის გამო მისი ამოღება მეცნიერულად გაუმართლებელია — ეს იგივეა, უარი ვთქვათ სიტყვებზე „პოლიცია“ ან „ჯარი“ მათი ისტორიული ასოციაციების გამო.
ენათმეცნიერება vs პოლიტიკური ვოლუნტარიზმი
რადგან მასმედია მათ ხელში იყო, ადვილად მოახდინეს „ლობირება“ და დღეს ჟურნალისტები და საჯარო მოხელეები თუთიყუშებივით იმეორებენ ამ შეცდომას. 20 წლის შემდეგ, აკადემიკოს არნოლდ ჩიქობავას სამშობლოში, ქართულ სამეტყველო ენაში გვყავს კახა ლომაიას და გია ნოდიას მიმდევრები და ენათმეცნიერების აკადემიური სკოლის მოწინააღმდეგეები.
სხვათა შორის, ამავე პერიოდში სხვა ტერმინებსაც „დაერივნენ“, მაგალითად, ტერმინი „სახელმწიფო“ ბევრგან ჩაანაცვლეს ტერმინით „საჯარო“ (საჯარო სამსახური, საჯარო მოხელე, საჯარო სკოლა და ა. შ.). რა შუაშია საჯარო?! ჯარი ხომ არის: 1. შეიარაღებული და საბრძოლოდ მომზადებული ადამიანების ორგანიზებული გაეთიანება. 2. შეიარაღებული ძალები ან მისი რომელიმე ნაწილი. და ამ დროს, ტერმინი „სახელმწიფო“ რატომ უნდა ჩაანაცვლ ტერმინით „საჯარო “?!
სახელმწიფოებრივი აბსურდის პიკი
სახელმწიფო უწყებების მიერ გავრცელებული ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც მაღალჩინოსანს მიენიჭა „სახელმწიფო უსაფრთხოების ვიცე-პოლკოვნიკის“ წოდება, ცოდნის დეფიციტის კლასიკური მაგალითია.
რატომ არის ეს შეცდომა კატასტროფული?
1. ტერმინოლოგიური აღრევა: ტერმინი „უსაფრთხოება“ (Safety) ტექნიკური ცნებაა. საქართველოს განათლების ეროვნული კვალიფიკაციების ჩარჩოს მიხედვით, ის ენიჭება გეოლოგიის, ინჟინერიისა და წარმოების სპეციალისტებს (მაგ.: „პროფესიული უსაფრთხოების აკადემიური დოქტორი“).
2. სახელმწიფოებრივი შინაარსი: სპეცსამსახურებისა და სამხედრო იერარქიის კონტექსტში უნდა გამოიყენებოდეს ტერმინი „უშიშროება“ (Security). წოდება უნდა ყოფილიყო „უშიშროების ვიცე-პოლკოვნიკი“.
3. აკადემიური აბსურდი: „უსაფრთხოების“ ხარისხს (Ph.D.) გასცემს საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი (გეოლოგიის ფაკ-ი) და ის ეხება შრომის ჰიგიენასა და საწარმოო ტრავმატიზმს. სუს-ის მიერ ამ ტერმინის მითვისება მეცნიერული დარგის უგულებელყოფაა.
ფუნდამენტური განსხვავება:
• უშიშროება (Security): დაცვა განზრახული, ორგანიზებული საფრთხეებისგან (ჯაშუშობა, ტერორიზმი, აგრესია). აქ არსებობს მოწინააღმდეგე.
• უსაფრთხოება (Safety): დაცვა შემთხვევითი, ტექნიკური ან ბუნებრივი საფრთხეებისგან (ხანძარი, ტექნიკური გაუმართაობა). აქ არ არსებობს მოწინააღმდეგე, არსებობს მხოლოდ რისკის ფაქტორი.
ტერმინი „უსაფრთხოება“ 1932 წელს რუსულიდან გადმოაქართულეს და ხელოვნურად დამკვიდრდა ტექნიკურ კონტექსტში (სტუ-ს გეოლოგიის ფაკულტეტზე), რადგან მანამდე მსგავსი ვიწრო პროფესიული ცნება არ არსებობდა. უნდა აღინიშნოს, რომ ტექნიკურ ლექსიკონში ეს ტერმინი პირველად გამოჩნდა 1957 წელს.
ასე რომ, ბატონებმა კახა ლომაიამ და გია ნოდიამ ქართული ენათმეცნიერების საკუთარი სკოლა შექმნეს და მიმდევრებიც ბევრი ჰყავთ. ღმერთმა დამიფაროს, პიროვნულად არაფერს ვერჩი მათ, გიას ბავშვობიდან ვიცნობ.
ჰენრი კუპრაშვილი
სტუ-ის პროფესორი; პოლიტიკის მეცნიერებათა დოქტორი; ისტორიკოსი; ჟურნალისტი; I კლასის სახელმწიფო მრჩეველი (პრეზიდ. 2003 წლის განკარგ. #1299).
ლიტერატურა:
1. კუპრაშვილი, ჰ. 2024. აკადემიურ სასწავლო და სამეცნიერო კვლევებში ზოგიერთი ტერმინის გამოყენების საკითხისათვის. ტერმინოლოგიის საკითხები VI. თბილისი: ი. ჯავახიშვილის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ა. ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი, გვ. 97-112. https://terminology.ice.tsu.ge/terminology/article/view/167/170
2. კუპრაშვილი, ჰ. 2022. საქართველოს ეროვნული უშიშროება. მონოგრაფია, მთ. რედ. ი. გაბისონია. რედაქტორები.: ჯ. გაბელია, ჯ. გახოკიძე, ა. გეგეშიძე, ა. გვენეტაძე, ი. კვესელავა, თ. კიკნაძე, თ. ლომინაძე, ნ. ოდიშელიძე, ა. სიჭინავა, გ. სოფაძე, ი. ქართველიშვილი, ნ. ჩიტაძე, მ. ჯიქია. თბილისი: უნივერსალი, 702 გვ.
